Bọ cánh cứng Khapra beetle: Tác động thế nào đến xuất khẩu nông sản sang Úc?

Khapra beetle (Trogoderma granarium), hay mọt cứng đốt, là loài bọ cánh cứng phá hoại ngũ cốc nguy hiểm hàng đầu thế giới nhờ khả năng ngủ đông bền bỉ và sức kháng thuốc xông hơi rất cao. Tại Việt Nam, Khapra beetle là loài thuộc danh mục đối tượng kiểm dịch thực vật nhưng hiện chưa có mặt trên lãnh thổ nước ta, đồng thời Việt Nam cũng không nằm trong danh sách quốc gia rủi ro mục tiêu của DAFF. Tuy nhiên, đứng trước hàng rào an toàn sinh học gắt gao của Úc, doanh nghiệp xuất khẩu vẫn phải kiểm soát chặt chẽ an toàn sinh học kho bãi, vệ sinh vỏ container và nên khử trùng theo chuẩn AFAS để đảm bảo thông quan an toàn.

1. Khapra beetle (mọt cứng đốt) là gì? Giải mã dịch hại nguy hiểm của nông sản lưu kho

Khapra beetle là một trong những loài côn trùng kho bị kiểm soát nghiêm ngặt nhất trên thị trường thương mại nông sản toàn cầu do sức tàn phá dữ dội đối với khối hạt sau thu hoạch.

Khapra beetle là loài mọt kho nguy hiểm có khả năng gây hại nghiêm trọng cho nông sản lưu trữ

1.1 Nguồn gốc và phân loại sinh học của Trogoderma granarium

• Tên khoa học: Trogoderma granarium, thuộc họ bọ da (Dermestidae), bộ cánh cứng (Coleoptera).
• Tên thường gọi: Tiếng Anh là Khapra beetle; danh mục kiểm dịch thực vật Việt Nam định danh chính thức là mọt cứng đốt.
• Phân bố địa lý: Có nguồn gốc từ khu vực Nam Á (Ấn Độ), sau đó phát tán và thiết lập quần thể tại nhiều quốc gia thuộc Trung Đông, châu Phi, một phần Nam Á và Nam Âu.
• Cấp độ kiểm dịch: Được Cục Bảo vệ Thực vật Việt Nam xếp vào danh mục dịch hại kiểm dịch thực vật nhóm I (các loài sinh vật có nguy cơ gây thiệt hại nghiêm trọng cho tài nguyên thực vật, chưa có hoặc phân bố hẹp tại Việt Nam). Trên thế giới, Công ước Bảo vệ Thực vật Quốc tế (IPPC) và cơ quan kiểm dịch các nước phát triển như Úc, Mỹ đều xếp mọt Khapra vào diện kiểm soát tuyệt đối.

1.2 Đặc điểm hình thái và dấu hiệu nhận biết đặc trưng trong kho

Khapra beetle có kích thước rất nhỏ và vòng đời biến thái hoàn toàn, khiến việc nhận biết bằng mắt thường tại hiện trường bốc xếp đòi hỏi sự quan sát kỹ lưỡng:

• Mọt trưởng thành: Kích thước cá thể dài khoảng 1.6 – 3.0 mm, chiều rộng từ 0.9 – 1.7 mm. Thân hình bầu dục thon dài, lưng hơi vòm, màu nâu đỏ đến nâu sẫm hoặc đen bóng. Trên bề mặt cánh cứng và lưng có phủ các lớp lông tơ mịn nhiều màu tạo thành các vệt rằn mờ. Mọt trưởng thành hầu như không trực tiếp ăn hạt mà tập trung giao phối và đẻ trứng.
• Ấu trùng (giai đoạn gây hại chính): Ấu trùng mới nở dài khoảng 1.6 mm màu trắng ngà, khi lớn chuyển sang màu nâu vàng nhạt hoặc nâu đỏ. Cơ thể chia đốt rõ rệt, được bao phủ bởi các vòng lông cứng rậm rạp và đặc biệt có chùm lông gai dựng đứng hình chổi đặc trưng ở đốt cuối đuôi.
• Dấu hiệu phá hoại điển hình: Khác với nhiều loài mọt chỉ tấn công phôi mềm, ấu trùng mọt cứng đốt có hàm răng khỏe, cắn thủng vỏ hạt cứng và ăn rỗng hoàn toàn phần nội nhũ tinh bột, biến khối hạt thành bột vụn. Khi mật độ dịch hại tăng cao, dấu hiệu dễ nhận biết nhất không phải là thấy con mọt sống di chuyển, mà là sự xuất hiện của vô số lớp vỏ xác lột mỏng màu vàng rơm cùng các đám lông gai rụng tích tụ dày đặc trên bề mặt bao bì, kẽ bạt trùm và các góc chân tường kho.

1.3 Khả năng sinh tồn qua cơ chế ngủ đông (Diapause)

Điểm biến Khapra beetle thành đối tượng kiểm dịch khó tiêu diệt nhất chính là cơ chế tự vệ sinh học ngủ đông (Diapause):

• Khi gặp điều kiện môi trường bất lợi (nhiệt độ giảm sâu, môi trường khô hạn hoặc cạn kiệt nguồn thức ăn), ấu trùng sẽ ngừng phát triển, co cụm lại và rơi vào trạng thái ngủ đông kéo dài từ vài tháng đến nhiều năm.
• Trong trạng thái diapause, ấu trùng giảm mức tiêu thụ oxy và trao đổi chất xuống mức cực thấp, đóng chặt các lỗ thở trên cơ thể. Nhờ đó, chúng có khả năng sống sót qua mùa đông khắc nghiệt, chống chịu tình trạng nhịn ăn kéo dài và hình thành ngưỡng dung nạp thuốc khử trùng xông hơi cực cao so với các loài mọt kho thông thường.

2. Vì sao Bộ Nông nghiệp Úc (DAFF) coi Khapra beetle là mối đe dọa an ninh quốc gia?

DAFF kiểm soát Khapra beetle nghiêm ngặt nhằm bảo vệ ngành nông nghiệp của Úc

Úc sở hữu một trong những hệ thống kiểm dịch an toàn sinh học khắt khe nhất thế giới do nền kinh tế nông nghiệp của nước này phụ thuộc rất lớn vào việc duy trì tình trạng không có dịch hại nguy hiểm.

• Bảo vệ ngành công nghiệp xuất khẩu ngũ cốc: Úc là cường quốc xuất khẩu lúa mì, lúa mạch và các loại hạt có dầu sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, EU và Bắc Mỹ. Nếu Khapra beetle xâm nhập và thiết lập quần thể nội địa, nông sản Úc sẽ lập tức đối mặt với các lệnh cấm vận thương mại hoặc rào cản khử trùng bắt buộc từ các đối tác quốc tế, gây thiệt hại ước tính lên đến hàng tỷ AUD mỗi năm.
• Tập tính “đi nhờ” (Hitchhiker) qua vỏ container đường biển: Mọt Khapra không chỉ phát tán qua hàng hóa nông sản. Do tập tính thích chui rúc vào bóng tối, ấu trùng có thể chui sâu vào các khe nứt của sàn gỗ container, lớp lót kim loại hoặc kẽ hở của vỏ container rỗng để ẩn nấp. Chúng có thể “đi nhờ” xuyên lục địa qua nhiều hành trình tàu biển trên các vỏ container chở hàng bách hóa tổng hợp mà không cần thức ăn, sau đó lây nhiễm chéo sang các lô nông sản sạch ở chuyến hàng tiếp theo.
• Chính sách hành động khẩn cấp (Urgent Actions against Khapra Beetle): DAFF thiết lập danh mục các quốc gia có nguy cơ cao về mọt Khapra (Target Risk Countries) và áp dụng chính sách kiểm soát nghiêm ngặt:
  • Bắt buộc xử lý kiểm dịch ngoài biên giới đối với các mặt hàng nông sản khô xuất phát từ vùng dịch.
  • Kiểm tra ngặt nghèo và yêu cầu khử trùng đối với cả vỏ container rỗng hoặc container chở hàng hóa thông thường nếu từng lưu bãi, xếp hàng hoặc chuyển tải qua các quốc gia nằm trong danh sách rủi ro của DAFF. Khi rủi ro chuyển từ riêng hàng hóa sang cả hành trình và vỏ container, doanh nghiệp cần kiểm soát theo toàn bộ quy trình khử trùng hàng hóa xuất khẩu sang Úc, từ kiểm tra container, hồ sơ, xử lý đến chứng thư.

3. Các mặt hàng nông sản xuất khẩu có nguy cơ nhiễm mọt Khapra cao

DAFF phân loại rủi ro dựa trên khả năng làm ký chủ thức ăn và đặc tính lưu trữ dài ngày của hàng hóa:

4. Hậu quả khi lô hàng nông sản bị phát hiện mọt Khapra tại cảng Úc

Quy định an toàn sinh học của Úc không có vùng dung sai đối với các đối tượng dịch hại nguy cơ cao:

• Lệnh cưỡng chế tái xuất hoặc tiêu hủy ngay lập tức: DAFF áp dụng chính sách xử lý tuyệt đối. Chỉ cần phát hiện một cá thể mọt sống hoặc thậm chí chỉ là vỏ xác lột rỗng của loài Trogoderma granarium, toàn bộ container sẽ bị từ chối nhập cảnh ngay tại cầu cảng và bị áp lệnh cưỡng chế bốc ngược lên tàu để tái xuất khỏi hải phận Úc.
• Phát sinh chi phí neo giữ và xử lý khổng lồ: Trong thời gian lấy mẫu giám định ADN tại phòng thí nghiệm chuyên ngành của Úc, container bị niêm phong tạm giữ tại khu vực cách ly an toàn sinh học. Chủ hàng phải chịu toàn bộ chi phí lưu bãi, lưu container, phí giám định chuyên ngành và phí vận chuyển tái xuất, tổng tổn thất có thể gấp nhiều lần giá trị thực tế của lô hàng.
• Đưa doanh nghiệp vào danh sách kiểm soát đặc biệt: Doanh nghiệp xuất khẩu và cơ sở đóng gói vi phạm sẽ bị hệ thống kiểm dịch Úc ghi nhận cảnh báo vi phạm. Các chuyến hàng tiếp theo của doanh nghiệp sang Úc đều bị phân luồng đỏ, buộc dỡ hàng kiểm tra thủ công, kéo dài thời gian thông quan và đối mặt với nguy cơ bị đối tác nhập khẩu hủy hợp đồng.

Những hậu quả này thường xuất hiện khi kỹ thuật xử lý, hồ sơ hoặc đơn vị triển khai không đáp ứng đúng yêu cầu; các tình huống thực tế được tổng hợp khá rõ trong 3 sai lầm khử trùng hàng xuất khẩu đi Úc có thể dẫn đến cưỡng chế tái xuất.

5. Phương pháp xử lý và phòng ngừa mọt Khapra đạt chuẩn quốc tế

Để loại trừ triệt để nguy cơ nhiễm mọt Khapra, quy trình kỹ thuật phải được tính toán dựa trên đặc tính đề kháng của loài dịch hại này.

5.1 Vì sao Phosphine (PH3) thông thường khó tiêu diệt triệt để mọt Khapra?

Khí Phosphine (PH3) tạo ra từ thuốc Aluminium Phosphide hoặc Magnesium Phosphide là hoạt chất khử trùng kho phổ biến cho nông sản. Tuy nhiên, đối với ấu trùng Khapra đang ở trạng thái ngủ đông (diapause), tốc độ trao đổi chất gần như ngưng trệ giúp chúng kháng Phosphine mạnh hơn gấp nhiều lần so với các loài mọt thông thường. Việc khử trùng bằng Phosphine với liều lượng thấp hoặc thời gian ủ ngắn (dưới 7 ngày) sẽ không thể diệt được các cá thể ấu trùng đang ẩn sâu trong kẽ bao hoặc khe gỗ.

5.2 Khử trùng bằng Methyl Bromide (MB) theo quy chuẩn của DAFF

Methyl Bromide được DAFF công nhận trong các phương án xử lý đối với nhóm dịch hại Trogoderma

Methyl Bromide (CH3Br) là hoạt chất xông hơi chính thức được DAFF phê duyệt trong danh mục kỹ thuật để tiêu diệt các loài thuộc chi Trogoderma ngoài biên giới:

• Liều lượng kỹ thuật chuyên biệt: Xử lý mọt Khapra đòi hỏi liều lượng xông hơi cao hơn mức khử trùng kiểm dịch thông thường và phải được hiệu chỉnh chính xác theo nhiệt độ môi trường tại thời điểm đưa thuốc theo đúng quy chuẩn Methyl Bromide Fumigation Methodology của DAFF.
• Thời gian ủ và kiểm soát nồng độ: Thời gian ủ thuốc tiêu chuẩn kéo dài ít nhất 48 giờ . Trong suốt quá trình ủ, đơn vị khử trùng phải tiến hành đo nồng độ khí định kỳ bằng thiết bị chuyên dụng tại nhiều điểm đo đại diện (đầu, giữa, cuối khối hàng) để bảo đảm nồng độ hơi thuốc luôn duy trì trên ngưỡng tiêu diệt tối thiểu quy định.

5.3 Vật liệu chèn lót bằng gỗ – Định hướng xử lý theo chuẩn AFAS

WPM cần được kiểm soát chặt để hạn chế nguy cơ lưu trú của Khapra beetle

Pallet gỗ, thùng gỗ hay thanh nẹp chèn lót (Wood Packaging Material – WPM) là nơi cư trú lý tưởng của mọt Khapra:

Định hướng từ VFC Fumigation: Để giảm thiểu rủi ro cho chủ hàng, VFC Fumigation luôn khuyến nghị doanh nghiệp thực hiện khử trùng container và toàn bộ vật liệu chèn lót theo tiêu chuẩn AFAS (Australian Fumigation Accreditation Scheme). Chứng thư AFAS do đơn vị có mã định danh AEI phát hành giúp toàn bộ hồ sơ kiểm dịch đồng bộ, tạo điều kiện để cơ quan an toàn sinh học Úc phân luồng thông quan nhanh chóng.

5.4 Quy trình kiểm tra và khử trùng vỏ container trước khi đóng hàng

Xử lý theo tiêu chuẩn AFAS giúp chuẩn hóa quy trình và chứng thư cho hàng xuất khẩu sang Úc

Dịch hại thường có tập tính ẩn nấp trong cấu trúc vỏ container, công tác chuẩn bị trước khi đóng hàng (stuffing) có ý nghĩa quyết định:

• Kiểm tra độ kín (Light Test): Đóng cửa container lại và bước vào trong để kiểm tra các khe hở lọt sáng; gioăng cao su mép cửa phải nguyên vẹn, thành vách và nóc container không được rỉ sét thủng lỗ.
• Vệ sinh cơ giới triệt để: Dùng máy hút bụi công nghiệp hoặc chổi quét sạch hoàn toàn các hạt ngũ cốc vụn, bột cám tồn dư của các chuyến hàng trước nằm kẹt tại các rãnh đinh hoặc khe nứt trên sàn gỗ container.
• Khử trùng vỏ container: Trường hợp vỏ container lấy từ bãi có nghi ngờ về an toàn sinh học, cần tiến hành phun thuốc sát trùng bề mặt hoặc khử trùng xông hơi container rỗng trước khi đưa hàng nông sản vào đóng gói.

Khi lô hàng đi Úc và cần xử lý container theo yêu cầu thị trường, toàn bộ chuỗi khảo sát, tác nghiệp, nghiệm thu và chứng thư được triển khai trong dịch vụ khử trùng container đi Úc theo AFAS/BMSB.

6. Checklist 5 bước kiểm soát an toàn sinh học cho doanh nghiệp nông sản Việt Nam

Checklist 5 bước giúp doanh nghiệp giảm rủi ro bọ cánh cứng Khapra beetle

Nhằm phòng ngừa rủi ro bị từ chối thông quan tại Úc, các đơn vị xuất khẩu nông sản nên chuẩn hóa quy trình xuất hàng theo 5 bước:

Bước 1: Vệ sinh cơ giới và làm sạch khu vực kho bãi: Quét dọn, thu gom sạch sẽ các phế phẩm nông sản rơi vãi; duy trì lịch phun thuốc diệt côn trùng định kỳ xung quanh kho bảo quản và khu vực tập kết hàng hóa đóng container.

Bước 2: Lựa chọn và kiểm định kỹ vỏ container tại bãi: Tuyển chọn các vỏ container đạt tiêu chuẩn vận chuyển hàng thực phẩm, mặt sàn gỗ khô ráo, không nứt toác, thành vỏ sạch sẽ, kín khí hoàn toàn và không có mùi lạ.

Bước 3: Chuẩn hóa vật liệu chèn lót bằng gỗ: Sử dụng pallet gỗ đã bóc sạch hoàn toàn vỏ cây (debarked), bảo đảm bề mặt không dính bùn đất và đáp ứng quy chuẩn xử lý kiểm dịch.

Bước 4: Thực hiện khử trùng theo chuẩn AFAS bởi đơn vị có mã AEI: Hợp tác với đơn vị khử trùng được Bộ Nông nghiệp Úc phê duyệt chính thức (có mã số AEI đang ở trạng thái hoạt động) để thực hiện quy trình xông hơi container đạt chuẩn.

Bước 5: Hoàn thiện hồ sơ kiểm dịch thực vật (Phytosanitary Certificate): Phối hợp với cơ quan kiểm dịch thực vật vùng tiến hành lấy mẫu kiểm tra lô hàng, đảm bảo hàng hóa được cấp chứng thư xác nhận hoàn toàn sạch dịch hại sống trước khi bốc hàng lên tàu.

7. Giải pháp an toàn sinh học xuất khẩu đi Úc từ VFC Fumigation

Là đơn vị đặt nền móng và dẫn đầu ngành khử trùng tại Việt Nam, VFC Fumigation cung cấp giải pháp kiểm soát an toàn sinh học toàn diện, bảo vệ hàng hóa và uy tín của doanh nghiệp xuất khẩu sang Úc.

VFC Fumigation là thành viên IMFO trong lĩnh vực khử trùng hàng hải quốc tế

• Năng lực pháp lý quốc tế chuẩn AFAS và mã số AEI từ DAFF:VFC là một trong những đơn vị khử trùng tiên phong tại Việt Nam được Bộ Nông nghiệp Úc phê duyệt tham gia chương trình AFAS và AusTreat, sở hữu mã định danh thực thể AEI (AFAS Entity Identifier) chính thức. Toàn bộ quy trình tác nghiệp xông hơi và cấp chứng thư khử trùng của VFC Fumigation tuân thủ nghiêm ngặt quy chuẩn của DAFF, bảo đảm tính pháp lý tuyệt đối khi làm thủ tục thông quan tại các cảng biển Úc.
• Thành viên chính thức của Tổ chức Khử trùng Hàng hải Quốc tế (IMFO):VFC Fumigation là thành viên chính thức của IMFO (International Maritime Fumigation Organization). Đội ngũ kỹ thuật viên của VFC Fumigation luôn áp dụng các tiêu chuẩn an toàn hàng hải quốc tế cao nhất, làm chủ các kỹ thuật xông hơi tàu biển, hầm hàng rời và xử lý container đi các thị trường kiểm dịch khó tính.
• Mạng lưới trạm kỹ thuật phủ kín các cụm cảng biển trọng điểm:Với mạng lưới trạm tác nghiệp trải dài toàn quốc tại các trung tâm logistics lớn (Hải Phòng, Cát Lái, Cái Mép, Đà Nẵng, Quy Nhơn, Cần Thơ…), VFC Fumigation sẵn sàng triển khai tác nghiệp 24/7, đáp ứng linh hoạt tiến độ làm hàng và bảo đảm thời hạn cut-off time của hãng tàu.

8. Câu hỏi thường gặp về Khapra beetle (mọt cứng đốt)

Câu hỏi 1: Khapra beetle và mọt cứng đốt có phải là cùng một loài không?

Đúng. Khapra beetle là tên tiếng Anh quốc tế, còn mọt cứng đốt là tên gọi khoa học chính thức trong hệ thống kiểm dịch thực vật tại Việt Nam của loài Trogoderma granarium.

Câu hỏi 2: Nông sản xuất xứ 100% từ Việt Nam có bắt buộc phải làm chứng thư riêng về mọt Khapra không?

Việt Nam hiện không nằm trong danh mục các quốc gia có nguy cơ về mọt Khapra (Target Risk Countries) của Bộ Nông nghiệp Úc. Do đó, nông sản thuần túy của Việt Nam không bắt buộc phải làm chứng thư kiểm dịch Khapra beetle riêng biệt. Doanh nghiệp chỉ cần đáp ứng các điều kiện an toàn sinh học chung của hệ thống BICON (sạch đất cát, không có hạt cỏ dại, không có côn trùng sống), hoàn tất thủ tục kiểm dịch thực vật (Phyto) và khử trùng container theo tiêu chuẩn AFAS.

Câu hỏi 3: Dấu hiệu nhận biết mọt Khapra trong nông sản bằng mắt thường là gì?

Cá thể mọt rất nhỏ nên rất khó phát hiện từng con riêng lẻ nếu mật độ thấp. Dấu hiệu cảnh báo trực quan rõ nhất là sự xuất hiện của các mảng xác lột rỗng màu vàng rơm của ấu trùng cùng các búi lông tơ nhỏ bám thành đám trên các khe bao bì đóng gói, đường may miệng bao hoặc tại các góc tối trên sàn container.

Quý doanh nghiệp xuất khẩu nông sản và các đơn vị Logistics cần tư vấn chuyên sâu về điều kiện kiểm dịch thực vật đi Úc hoặc đăng ký dịch vụ khử trùng container đạt chuẩn AFAS, xin vui lòng liên hệ VFC Fumigation:

• Hotline kỹ thuật 24/7: 0914 773 300
• Tổng đài tiếp nhận dịch vụ: 1800 577 788
• Email: contact@fumigation.vn