Thuốc khử trùng là gì? Các loại thuốc xông hơi khử trùng hàng hóa phổ biến hiện nay

Thuốc khử trùng xông hơi (Fumigants) trong thương mại và logistics là các hóa chất có khả năng khuếch tán ở thể khí độc ở điều kiện nhiệt độ và áp suất môi trường, thẩm thấu sâu vào khối hàng kín để tiêu diệt triệt để côn trùng và dịch hại ở mọi giai đoạn phát triển (trứng, ấu trùng, nhộng, trưởng thành). Tại Việt Nam, hai loại thuốc xông hơi khử trùng được cấp phép lưu hành chính thức là Phosphine (PH3) và Methyl Bromide (CH3Br).

1. Thuốc khử trùng là gì? Phân biệt khử trùng xông hơi (Fumigation) và khử trùng vi sinh (Disinfection)

Trong thực tế giao thương quốc tế và quản lý kho vận, việc hiểu đúng bản chất kỹ thuật của thuốc khử trùng là yếu tố tiên quyết giúp doanh nghiệp lựa chọn đúng giải pháp xử lý, bảo toàn phẩm cấp hàng hóa và đáp ứng đầy đủ yêu cầu pháp lý của nước nhập khẩu.

1.1 Bản chất của thuốc khử trùng xông hơi (Fumigants)

Thuốc xông hơi khử trùng khuếch tán trong không gian kín và len sâu vào bao bì, khối hạt, thớ gỗ và hầm hàng

Khác với các loại hóa chất bảo vệ thực vật dạng tiếp xúc hay vị độc thông thường, thuốc khử trùng xông hơi vận hành theo cơ chế khuếch tán phân tử khí:

• Khả năng thẩm thấu sâu: Ở thể khí, các phân tử thuốc có kích thước siêu vi thể, chuyển động tự do và len lỏi vào tận tâm lõi của các khối hạt nông sản đổ xá, thớ gỗ dày, bao bì hàng hóa nén chặt hay các điểm mù bên trong container và hầm tàu hàng rời.
• Cơ chế tác động sinh học: Hơi thuốc xâm nhập vào cơ thể dịch hại thông qua hệ thống lỗ thở (spiracles) hoặc thẩm thấu qua lớp biểu bì, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương hoặc làm ngưng trệ chuỗi men hô hấp tế bào. Cơ chế này cho phép tiêu diệt dịch hại ở tất cả các giai đoạn phát triển: từ pha trứng, ấu trùng, nhộng/kén cho đến con trưởng thành.
• Đặc tính không tồn lưu: Thuốc xông hơi khử trùng chỉ duy trì hiệu lực tiêu diệt dịch hại trong thời gian ủ kín khí. Sau khi hoàn tất quy trình và tiến hành thông thoáng an toàn, hơi thuốc sẽ bay hơi hoàn toàn vào khí quyển và không để lại tồn lưu. Do đó, việc duy trì vệ sinh kho bãi và bao bọc cách ly sau xử lý là điều kiện bắt buộc để ngăn chặn nguy cơ tái nhiễm.

1.2 Phân biệt rõ: Khử trùng xông hơi (Fumigation) vs. Khử trùng vi sinh (Disinfection)

Rất nhiều doanh nghiệp xuất nhập khẩu lần đầu tiếp cận thường nhầm lẫn giữa hai khái niệm này, dẫn đến sai sót nghiêm trọng khi chuẩn bị chứng từ hải quan hoặc áp dụng sai phương pháp kiểm dịch:

2. Hai loại thuốc xông hơi khử trùng hàng hóa phổ biến nhất hiện nay

Căn cứ theo quy định của Cục Bảo vệ Thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), hiện chỉ có 2 chất khử trùng xông hơi chính thức được phép lưu hành và ứng dụng trong lĩnh vực khử trùng thương phẩm và kiểm dịch thực vật xuất nhập khẩu:

2.1 Thuốc khử trùng Phosphine (PH3) – Giải pháp tối ưu cho nông sản khô và bảo quản kho

Phosphine là chất khử trùng thường được sử dụng cho nông sản khô và hàng hóa lưu kho

Cơ chế phát sinh khí: Khí Phosphine (PH3) không màu được sinh ra từ phản ứng hóa học tự nhiên giữa các hợp chất Phosphide kim loại như Aluminium Phosphide (AlP dạng viên tròn, viên dẹt, túi dải) hoặc Magnesium Phosphide (Mg3P2) với hơi ẩm có sẵn trong không khí.

Trong thành phần thuốc thương phẩm luôn được phối trộn thêm Ammonium carbamate (NH2COONH4) để giải phóng đồng thời khí carbonic (CO2) và amoniac (NH3), vừa tăng độc tính với côn trùng vừa hạn chế nguy cơ cháy nổ.

Cơ chế tiêu diệt dịch hại: Khí PH3 giải phóng từ từ theo nguyên tắc tích lũy nồng độ, thâm nhập qua lỗ thở và gây độc với dịch hại.

Ưu điểm nổi bật:

• An toàn cho phẩm cấp nông sản: Khi khử trùng và thông thoáng đúng quy chuẩn kỹ thuật, khí PH3 bay hơi khỏi hàng hóa.
• Bảo toàn tỷ lệ nảy mầm: Nếu làm đúng kỹ thuật, thuốc không gây tổn hại đến phôi hạt, giữ nguyên sức sống của hạt giống nông nghiệp.
• Thân thiện môi trường: Không chứa gốc Halogen, không gây suy giảm tầng ozone.

Hạn chế kỹ thuật:

• Thời gian ủ dài: Do thuốc tác động chậm lên côn trùng, nên thời gian ủ kín tối thiểu từ 7 đến 10 ngày (hoặc lâu hơn ở nhiệt độ thấp) để kiểm soát và tiêu diệt triệt để các pha trứng, nhộng mọt.
• Ăn mòn kim loại màu: Khí PH3 phản ứng oxy hóa rất mạnh với đồng, bạc, vàng và các hợp kim chứa đồng. Tuyệt đối không sử dụng Phosphine để khử trùng các lô hàng có chứa bảng mạch điện tử, thiết bị công nghệ hay máy móc cơ điện tinh vi.

2.2 Thuốc khử trùng Methyl Bromide (CH3Br) – Giải pháp tốc độ cho kiểm dịch xuất nhập khẩu

Methyl Bromide được chứa trong bình áp lực và đưa vào khu vực xử lý bằng hệ thống chuyên dụng

Quy cách & cơ chế hóa hơi: Thuốc được nén ở dạng khí hóa lỏng bên trong các bình thép áp lực chuyên dụng. Khi bơm thuốc Methyl Bromide vào container, hầm tàu, lô hàng,..nên sửu dụng thiết bị gia nhiệt (Vaporizer) để hóa hơi thuốc

Cơ chế tác động: Khí CH3Br tác động trực tiếp vào hệ thần kinh trung ương và quá trình hô hấp tế bào của dịch hại với tốc độ nhanh và độc lực cực mạnh.

Ưu điểm vượt trội:

• Thời gian xử lý nhanh: Thời gian ủ tiêu chuẩn chỉ kéo dài từ 24 đến 48 giờ, giúp giải quyết hoàn hảo bài toán tiến độ đối với các lô hàng cần xuất gấp, kịp thời hạn cắt máng (cut-off time) của hãng tàu.
• Không ăn mòn kim loại: Hoàn toàn không phản ứng với các kim loại như vàng, bạc, đồng do đó an toàn tuyệt đối khi khử trùng máy móc, thiết bị
• Chuẩn mực kiểm dịch quốc tế: Là hoạt chất duy nhất được công nhận trong khuôn khổ chương trình AFAS xuất khẩu sang Úc tại Việt Nam và là phương pháp xông hơi tiêu chuẩn theo quy chuẩn kiểm dịch gỗ ISPM 15.

Hạn chế kỹ thuật:

• Tiêu diệt phôi hạt: Làm mất hoặc suy giảm nghiêm trọng khả năng nảy mầm của hạt giống.
• Quản lý nghiêm ngặt: Là hóa chất làm suy giảm tầng ozone theo Nghị định thư Montreal, Methyl Bromide chỉ được cấp phép sử dụng có kiểm soát cho mục đích kiểm dịch thực vật và xử lý hàng trước xuất khẩu (QPS – Quarantine and Pre-shipment).

2.3 Cảnh báo pháp lý về hoạt chất Sulfuryl Fluoride (SF)

Một số khách hàng và đối tác quốc tế thường hỏi về hoạt chất Sulfuryl Fluoride (SF) do thấy cơ quan kiểm dịch một số nước (như DAFF – Úc) chấp thuận trong danh mục xử lý. Tuy nhiên, tại thị trường Việt Nam:

• Hoạt chất Sulfuryl Fluoride chưa được Bộ Nông nghiệp và Môi trường đăng ký lưu hành và cấp phép sử dụng thương mại cho mục đích kiểm dịch thực vật.
• Do đó, tất cả các đơn vị khử trùng tại Việt Nam không được phép cung cấp dịch vụ bằng hoạt chất này. Doanh nghiệp xuất khẩu cần nắm vững quy định này để tránh yêu cầu các phương án xử lý trái quy định, gây rủi ro pháp lý cho chứng từ xuất khẩu.

3. Bảng so sánh chi tiết: Thuốc khử trùng Phosphine (PH3) vs. Methyl Bromide (CH3Br)

4. Quy chuẩn 5 bước tác nghiệp an toàn khi thực hiện khử trùng container

Khử trùng bằng thuốc xông hơi là nghiệp vụ kỹ thuật có điều kiện nghiêm ngặt, đòi hỏi sự phối hợp chính xác giữa hiện trường và quy trình kiểm soát hồ sơ:

Kỹ thuật khử trùng Container chuẩn quốc tế

Bước 1: Tiếp nhận thông tin & khảo sát container:

Tiếp nhận và đối chiếu chi tiết thông tin lô hàng do khách hàng cung cấp: loại container (20ft, 40ft), số container, số seal, tên mặt hàng, thị trường nhập khẩu và thời gian cut-off của hãng tàu. Kỹ thuật viên kiểm tra thực tế tình trạng kết cấu container tại bãi cảng, bảo đảm vỏ cont không bị thủng rách vách, sàn gỗ lành lặn và gioăng cao su mép cửa kín khít.

Bước 2: Thiết lập hệ thống kỹ thuật & làm kín

Bố trí hệ thống dây dẫn khí chuyên dụng đối với phương án Methyl Bromide, hoặc đặt thuốc Aluminium Phosphide vào container theo đúng phương án đã thống nhất. Lắp đặt hệ thống dây đo nồng độ tại các điểm trong container. Tiến hành dán kín thông gió và khe hở trước cửa bằng vật liệu chuyên dụng; dán bảng cảnh giới nguy hiểm.

Bước 3: Bơm thuốc và kiểm soát nồng độ:

Tiến hành bơm thuốc Methyl bromide theo đúng phương án đã thống nhất. Trong suốt thời gian ủ thuốc, kỹ thuật viên tiến hành đo nồng độ hơi thuốc định kỳ bằng thiết bị chuyên dụng để kiểm soát nồng độ nhằm tiêu diệt dịch hại ở tất cả các pha sinh trưởng.

Bước 4: Thông thoáng an toàn & nghiệm thu hiện trường:

Sau khi kết thúc thời gian ủ thuốc tiêu chuẩn, kỹ thuật viên thực hiện mở cửa container và tháo gỡ vật liệu dán thông gió để thông thoáng. Sử dụng máy đo khí chuyên dụng kiểm tra nồng độ hơi thuốc, bảo đảm nồng độ khí giảm về dưới ngưỡng an toàn cho phép trước khi bàn giao. Cùng khách hàng kiểm tra và xác nhận kết quả khử trùng

Bước 5: Cấp chứng thư khử trùng (Fumigation Certificate):

Phát hành chứng thư khử trùng chính thức hợp lệ theo đúng biểu mẫu và yêu cầu kỹ thuật của nước nhập khẩu. Chứng thư được tích hợp mã QR Code độc bản phục vụ công tác đối soát hồ sơ thông quan điện tử.

Xem chi tiết: Quy trình khử trùng container xuất khẩu bằng Methyl Bromide

5. Năng lực khử trùng hàng hóa xuất nhập khẩu từ VFC Fumigation

Là cánh chim đầu đàn đặt nền móng và dẫn dắt ngành khử trùng tại Việt Nam, Công ty Cổ phần Khử trùng Việt Nam (VFC Fumigation) mang đến sự bảo chứng vững chắc cho chuỗi cung ứng hàng hóa xuất nhập khẩu:

VFC Fumigation – Đơn vị khử trùng hàng hóa xuất nhập khẩu giàu kinh nghiệm

Bề dày kinh nghiệm hơn 50 năm dẫn đầu ngành: VFC Fumigation sở hữu hệ thống trạm kỹ thuật phủ rộng khắp các cụm cảng biển quốc tế (Hải Phòng, Cát Lái, Cái Mép, Quy Nhơn, Đà Nẵng, Cần Thơ…) và các vùng nguyên liệu nông sản trọng điểm. Đội ngũ kỹ thuật viên được đào tạo chính quy, sở hữu đầy đủ chứng chỉ chuyên môn và thẻ hành nghề do Cục Bảo vệ Thực vật cấp phát.

Bảo chứng năng lực quốc tế từ Tổ chức IMFO: VFC Fumigation là thành viên chính thức tại Việt Nam của Tổ chức Khử trùng Hàng hải Quốc tế (IMFO). VFC Fumigation luôn tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn an toàn hàng hải viễn dương và quy chuẩn khử trùng tàu biển quốc tế.

Mô hình quản lý tác nghiệp và xác thực minh bạch 2 lớp:

• Giám sát tác nghiệp hiện trường qua FumiApp: Toàn bộ thao tác tác nghiệp tại hiện trường được kỹ thuật viên cập nhật kịp thời, đầy đủ lên ứng dụng chuyên dụng FumiApp.
• Xác thực chứng thư điện tử qua mã QR Code: Chứng thư khử trùng do VFC Fumigation phát hành được tích hợp mã QR Code. Khách hàng, đối tác nhập khẩu và các hãng tàu có thể dễ dàng quét mã QR để đối soát và xác thực tính hợp lệ của bản chứng thư trực tiếp trên hệ thống dữ liệu chính thức của VFC Fumigation.

6. Câu hỏi thường gặp về thuốc khử trùng

Câu 1: Có thể dùng thuốc Phosphine để khử trùng nhanh pallet gỗ trong 1–2 ngày được không?

Hoàn toàn không. Tiêu chuẩn quốc tế ISPM 15 không công nhận Phosphine (PH3) cho vật liệu đóng gói bằng gỗ xuất khẩu. Tại Việt Nam, đối với pallet gỗ xuất khẩu, quy định kiểm dịch quốc tế chỉ chấp thuận phương pháp xông hơi khử trùng bằng Methyl Bromide (MB) hoặc xử lý nhiệt (Heat Treatment – HT) mới đủ điều kiện đóng dấu mộc kiểm định để thông quan.

Câu 2: Thuốc Aluminium Phosphide (AlP) cần lưu trữ thế nào để bảo đảm an toàn chống cháy nổ?

Do thuốc AlP có đặc tính phản ứng với độ ẩm không khí, thuốc khử trùng bắt buộc phải được đóng kín trong các lon nhôm nguyên bản của nhà sản xuất. Kho lưu trữ phải bảo đảm khô ráo, thông thoáng, thoáng khí tự nhiên, tuyệt đối cách ly khỏi nguồn nước, khu vực ẩm ướt và các nguồn phát sinh tia lửa điện.

Câu 3: Doanh nghiệp hoặc chủ kho có được tự ý mua thuốc xông hơi về tự khử trùng không?

Không. Thuốc khử trùng xông hơi là nhóm thuốc hạn chế sử dụng có độc tính cao qua đường hô hấp. Theo quy định pháp luật của Việt Nam, công tác xông hơi khử trùng bắt buộc phải do các tổ chức, doanh nghiệp được Cục Bảo vệ Thực vật cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện hành nghề và nhân sự trực tiếp tác nghiệp phải có thẻ hành nghề khử trùng xông hơi.

7. Đặt lịch khảo sát và tư vấn kỹ thuật khử trùng cùng VFC Fumigation

Lựa chọn đúng loại thuốc khử trùng theo từng chủng loại hàng hóa và thị trường nhập khẩu giúp doanh nghiệp tối ưu chi phí và loại bỏ rủi ro bị từ chối thông quan tại cảng đến.

Quý doanh nghiệp xuất khẩu, các đơn vị Logistics và Forwarder cần hỗ trợ kiểm tra điều kiện an toàn sinh học hoặc đặt lịch dịch vụ khử trùng container, kho xưởng, silo đạt chuẩn quốc tế, xin vui lòng liên hệ VFC Fumigation:

• Hotline 24/7: 0914 773 300
• Tổng đài tiếp nhận dịch vụ: 1800 577 788
• Email tiếp nhận thông tin: contact@fumigation.vn