EUDR là gì? Những điều doanh nghiệp xuất khẩu cà phê và gỗ cần biết

EUDR (European Union Deforestation Regulation – Quy định (EU) 2023/1115) là đạo luật của Liên minh Châu Âu cấm nhập khẩu các mặt hàng nông, lâm sản có nguồn gốc từ đất phá rừng hoặc gây suy thoái rừng sau ngày 31/12/2020. Để xuất khẩu vào EU, doanh nghiệp bắt buộc phải chứng minh 3 điều kiện: không gây mất rừng, sản xuất hợp pháp và hoàn tất bản tuyên bố thẩm định trách nhiệm giải trình (DDS) kèm tọa độ định vị GPS vùng trồng.

1. Quy định EUDR là gì? Khái niệm, mục tiêu và phạm vi áp dụng

1.1 Bản chất pháp lý của quy định (EU) 2023/1115

EUDR là quy định ràng buộc pháp lý mang tính trực tiếp của Nghị viện và Hội đồng Châu Âu, chính thức thay thế cho quy chế gỗ của EU (EUTR 995/2010). Khác với các chỉ thị cần thời gian nội luật hóa, EUDR có hiệu lực thi hành ngay lập tức trên toàn bộ 27 quốc gia thành viên EU.

Mục tiêu cốt lõi của đạo luật này là giảm thiểu phát thải khí nhà kính, ngăn chặn tình trạng nhu cầu tiêu thụ tại thị trường châu Âu thúc đẩy nạn phá rừng và suy thoái rừng trên toàn cầu, đồng thời bảo vệ các hệ sinh thái và đa dạng sinh học tự nhiên.

1.2 Danh mục 7 nhóm mặt hàng chịu sự điều chỉnh của EUDR

Phạm vi EUDR đối với ngành gỗ bao gồm nguyên liệu và nhiều sản phẩm chế biến sâu

Quy định áp dụng đối với 7 ngành hàng chủ lực cùng toàn bộ chuỗi sản phẩm phái sinh chế biến sâu:

Đối với ngành gỗ, quy định không chỉ áp dụng cho gỗ tròn hay gỗ xẻ mà bao phủ rộng đến đồ nội thất gia dụng, ván ép, gỗ dán, viên nén gỗ, bột giấy, giấy in và bao bì gỗ thương phẩm.

1.3 Mốc cắt rừng và lộ trình thực thi chính thức

Mốc cắt rừng cố định: Ngày 31 tháng 12 năm 2020. Bất kỳ sản phẩm nào được canh tác hoặc khai thác trên diện tích đất có nguồn gốc từ phá rừng hoặc làm suy thoái rừng sau thời điểm này đều bị cấm tuyệt đối đưa vào thị trường EU.

Lộ trình thực thi theo quy định điều chỉnh:

• Ngày 30/12/2025: Bắt buộc áp dụng đối với các doanh nghiệp quy mô lớn và doanh nghiệp quy mô vừa.
• Ngày 30/06/2026: Bắt buộc áp dụng đối với các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.

2. Ba trụ cột bắt buộc trong quy định EUDR doanh nghiệp phải chứng minh

Ba trụ cột EUDR gồm không gây mất rừng, tính hợp pháp và thẩm định trách nhiệm giải trình

Để một lô hàng được cấp phép thông quan và lưu thông tại thị trường EU, nhà xuất khẩu và nhà nhập khẩu phải cung cấp đầy đủ bằng chứng pháp lý chứng minh 3 trụ cột:

2.1 Trụ cột 1: Không gây mất rừng

• Hàng hóa không được sản xuất trên diện tích đất rừng bị chuyển đổi mục đích sang đất nông nghiệp sau ngày 31/12/2020.
• Đối với gỗ và sản phẩm gỗ: Gỗ phải được khai thác mà không làm suy thoái rừng, nghĩa là không làm suy thoái rừng nguyên sinh, rừng tái sinh tự nhiên thành rừng trồng thâm canh.

2.2 Trụ cột 2: Tính hợp pháp

Sản phẩm phải được sản xuất tuân thủ toàn diện khung pháp lý hiện hành của quốc gia xuất xứ:

• Quyền sử dụng đất, nguồn gốc đất đai và quyền sở hữu tài sản hợp pháp.
• Quy định pháp luật về bảo vệ môi trường và quản lý lâm nghiệp.
• Quy định về luật lao động, an toàn vệ sinh lao động và cam kết không sử dụng lao động trẻ em.
• Tôn trọng quyền của người bản địa và cộng đồng địa phương theo nguyên tắc FPIC (Free, Prior and Informed Consent – Đồng thuận tự do, được thông báo trước).
• Thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, phòng chống tham nhũng và thủ tục hải quan xuất khẩu.

2.3 Trụ cột 3: Thực hiện thẩm định trách nhiệm giải trình

Doanh nghiệp phải thiết lập hệ thống thẩm tra thông tin chuỗi cung ứng, phân tích rủi ro và nộp Bản tuyên bố thẩm định trách nhiệm giải trình (Due Diligence Statement – DDS) lên Cổng thông tin của Ủy ban Châu Âu trước khi đưa hàng vào thị trường. Mỗi hồ sơ DDS hợp lệ sẽ được cấp một số tham chiếu phục vụ cơ quan hải quan đối soát điện tử.

3. Tác động của quy định EUDR đối với ngành Cà phê Việt Nam

Việt Nam hiện là quốc gia xuất khẩu cà phê Robusta số một thế giới, trong đó thị trường EU chiếm khoảng 38% đến 40% tổng kim ngạch xuất khẩu. EUDR đặt ra bài toán tái cấu trúc toàn diện đối với chuỗi cung ứng cà phê trong nước:

EUDR đặt ra yêu cầu truy xuất nguồn gốc sâu hơn đối với chuỗi cà phê xuất khẩu của Việt Nam

3.1 Thực trạng chuỗi cung ứng cà phê trong nước

Chuỗi giá trị cà phê Việt Nam có độ phân tán rất lớn với hơn 1,2 triệu nông hộ nhỏ lẻ tập trung chủ yếu tại vùng Tây Nguyên. Phần lớn diện tích canh tác (dưới 1-2 hecta/hộ), giao thương qua mạng lưới nhiều tầng nấc từ thương lái địa phương, đại lý cấp huyện rồi mới đến các kho trung chuyển và nhà máy chế biến xuất khẩu.

3.2 Thách thức trộn lẫn hàng hóa

Theo tập quán thương mại, cà phê thường được thu gom và đổ xá trộn lẫn tại các đại lý. Tuy nhiên, theo nguyên tắc của EUDR, chỉ cần một phần nhỏ nguyên liệu trong container được thu hoạch từ vườn trồng vi phạm mốc ranh giới rừng sau năm 2020, toàn bộ lô hàng sẽ bị coi là không tuân thủ và bị cấm nhập cảnh.

3.3 Tiêu chuẩn định vị địa lý

EUDR yêu cầu truy xuất nguồn gốc chính xác đến từng mảnh vườn nơi cây cà phê sinh trưởng:

• Thửa đất dưới 4 hecta: Cung cấp tọa độ địa lý dạng điểm (Point – gồm vĩ độ và kinh độ với tối thiểu 6 chữ số thập phân).
• Thửa đất từ 4 hecta trở lên: Bắt buộc cung cấp tọa độ đa giác khép kín (Polygon) bao quanh toàn bộ chu vi ranh giới thực tế của thửa đất.

Giải pháp cho doanh nghiệp: Doanh nghiệp xuất khẩu cần phối hợp chặt chẽ với Hợp tác xã (HTX) và chính quyền địa phương số hóa bản đồ vùng trồng, cấp mã định danh nông hộ và đối soát ranh giới vườn với bản đồ viễn thám hiện trạng rừng quốc gia tại thời điểm năm 2020.

4. Tác động của quy định EUDR đối với ngành gỗ và sản phẩm gỗ xuất khẩu

Ngành gỗ là ngành hàng có chuỗi chế biến phức tạp với nhiều chủng loại nguyên liệu đầu vào, đòi hỏi kiểm soát nghiêm ngặt tính hợp pháp và tính bền vững:

Doanh nghiệp gỗ cần kiểm soát nguồn nguyên liệu, tính hợp pháp và dữ liệu truy xuất theo EUDR

4.1 Phạm vi sản phẩm gỗ bị điều chỉnh

Quy định áp dụng đối với gỗ nguyên liệu (gỗ tròn, gỗ xẻ) và toàn bộ các mặt hàng chế biến sâu như đồ nội thất bằng gỗ, ván dăm, ván sợi, viên nén gỗ, giấy, dăm gỗ và bao bì đóng gói bằng gỗ xuất khẩu thương mại.

4.2 Mối quan hệ giữa EUDR và hệ thống FLEGT/VPA

Việt Nam và EU đã ký kết Hiệp định Đối tác Tự nguyện về Thực thi Luật Lâm nghiệp, Quản trị Rừng và Thương mại Lâm sản (VPA/FLEGT).

• Lưu ý nghiệp vụ: Giấy phép FLEGT chứng minh tính hợp pháp của nguồn gốc gỗ theo quy định quốc gia (đáp ứng Trụ cột 2).
• Tuy nhiên, giấy phép FLEGT không tự động thay thế nghĩa vụ chứng minh không gây mất rừng và nghĩa vụ cung cấp tọa độ GPS vùng khai thác theo yêu cầu của EUDR (Trụ cột 1 và Trụ cột 3).

4.3 Vai trò của chứng chỉ rừng FSC và PEFC

Các chứng chỉ quản lý rừng bền vững (FSC, PEFC) là công cụ hỗ trợ tin cậy giúp doanh nghiệp trong bước dánh giá rủi ro. Dù vậy, EU không chấp nhận các chứng chỉ này như một “tấm vé miễn trừ” nghĩa vụ thẩm định Due Diligence. Doanh nghiệp vẫn bắt buộc phải cung cấp đầy đủ dữ liệu tọa độ định vị của khu rừng khai thác nguyên liệu.

4.4 Phân định về Pallet gỗ và vật liệu đóng gói (WPM)

• Pallet gỗ làm vật liệu chèn lót, nâng đỡ hàng hóa khác: Nếu pallet gỗ chỉ dùng thuần túy làm phương tiện đóng gói, chèn lót cho một mặt hàng khác (ví dụ: pallet kê bao cà phê, pallet đỡ máy móc) thì không phải là đối tượng kê khai DDS độc lập theo EUDR.
• Yêu cầu bắt buộc về ISPM 15: Toàn bộ pallet gỗ tự nhiên dùng kê hàng xuất sang EU bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn kiểm dịch thực vật quốc tế ISPM 15 (được xử lý nhiệt HT hoặc xông hơi Methyl Bromide và đóng dấu mộc kiểm định IPPC rõ nét).

5. Quy trình 3 bước thực hiện thẩm định trách nhiệm giải trình

Quy trình thẩm định chuyên sâu là nghĩa vụ bắt buộc mà doanh nghiệp phải thiết lập và duy trì thành hệ thống quản trị dữ liệu:

Bước 1: Thu thập thông tin chuỗi cung ứng

Doanh nghiệp phải thu thập và lưu trữ tối thiểu 5 năm các dữ liệu:

• Mô tả chi tiết sản phẩm: Tên thương mại, tên khoa học của loài cây, khối lượng/số lượng sản phẩm.
• Quốc gia sản xuất và toàn bộ dữ liệu định vị địa lý (Point hoặc Polygon GPS) của tất cả các thửa đất sản xuất.
• Khoảng thời gian thu hoạch hoặc khai thác sản phẩm.
• Thông tin định danh đầy đủ của nhà cung ứng trực tiếp và khách hàng tiếp nhận.
• Hồ sơ chứng minh tính hợp pháp theo luật pháp nước xuất xứ: Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy phép khai thác, hồ sơ thuế và hợp đồng lao động.

Bước 2: Đánh giá rủi ro

Doanh nghiệp tiến hành phân tích rủi ro dựa trên dữ liệu đã thu thập:

• Đối soát tọa độ GPS của vùng trồng/vùng khai thác với bản đồ vệ tinh viễn thám về hiện trạng rừng toàn cầu tại mốc ngày 31/12/2020.
• Đánh giá nguy cơ chồng lấn với đất lâm nghiệp, rừng tự nhiên, vườn quốc gia hoặc khu bảo tồn.
• Đánh giá nguy cơ trộn lẫn nguyên liệu không rõ nguồn gốc trong các khâu vận chuyển, sơ chế trung gian.

Bước 3: Giảm thiểu rủi ro

Nếu phát hiện có rủi ro:

• Áp dụng các biện pháp can thiệp bổ sung: Thu thập thêm hồ sơ pháp lý, tiến hành kiểm toán thực địa độc lập hoặc đào tạo nâng cao nhận thức cho nông hộ.
• Kiên quyết loại bỏ các nhà cung cấp, thửa đất không chứng minh được tính minh bạch ra khỏi chuỗi cung ứng.
• Khi mức độ rủi ro đã được triệt tiêu về ngưỡng an toàn, doanh nghiệp lập và nộp bản tuyên bố DDS lên Hệ thống Thông tin EU (Traces/EU Information System) để nhận mã số tham chiếu.

6. Cơ chế phân loại rủi ro quốc gia và chế tài xử phạt vi phạm

6.1 Cơ chế phân loại rủi ro quốc gia

Ủy ban Châu Âu thiết lập hệ thống đánh giá và xếp loại các quốc gia xuất khẩu thành 3 cấp độ rủi ro dựa trên tỷ lệ mất rừng và mức độ minh bạch của hệ thống pháp luật:

6.2 Các mức chế tài xử phạt khi vi phạm EUDR

Cơ quan thẩm quyền tại các nước thành viên EU áp dụng các khung chế tài có tính răn đe rất cao:

• Phạt tiền: Mức phạt tiền tối đa ít nhất bằng 4% tổng doanh thu hàng năm của doanh nghiệp vi phạm tại thị trường EU trong năm tài chính liền kề.
• Tịch thu hàng hóa và doanh thu: Tịch thu toàn bộ lô hàng vi phạm tại cảng nhập khẩu và truy thu toàn bộ khoản thu nhập phát sinh từ giao dịch.
• Cấm giao dịch: Tạm thời đình chỉ quyền kinh doanh các mặt hàng liên quan tại thị trường EU và loại khỏi các quy trình mua sắm công của khối.
• Công khai danh tính: Tên của tổ chức, doanh nghiệp vi phạm sẽ bị công bố công khai trên cổng thông tin chính thức của Ủy ban Châu Âu.

7. Checklist hành động doanh nghiệp xuất khẩu cà phê và gỗ cần hoàn tất

Nhằm chủ động lộ trình tuân thủ trước các mốc hiệu lực 2025–2026, doanh nghiệp xuất khẩu và các đơn vị logistics cần rà soát theo 5 nhóm nhiệm vụ:

• Số hóa dữ liệu vùng nguyên liệu: Thu thập đầy đủ tọa độ GPS vùng trồng cà phê / rừng trồng gỗ (Point cho thửa đất dưới 4 ha, Polygon cho thửa đất từ 4 ha trở lên) và đối soát sạch ranh giới viễn thám rừng trước ngày 31/12/2020.
• Rà soát tính pháp lý đất đai: Hoàn thiện hồ sơ quyền sử dụng đất, hợp đồng thu mua nguyên liệu minh bạch và cam kết không xâm lấn rừng từ các hộ liên kết.
• Thiết lập hệ thống chống trộn lẫn: Xây dựng quy trình phân luồng nguyên liệu từ khâu thu mua, vận chuyển đến kho bãi chế biến; cách ly hoàn toàn các lô hàng chưa rõ nguồn gốc.
• Đào tạo nhân sự xuất nhập khẩu: Huấn luyện bộ phận chứng từ (Docs/Logistics) thao tác đăng ký tài khoản doanh nghiệp và nộp hồ sơ DDS trên hệ thống điện tử của EU.
• Chuẩn hóa an toàn sinh học và bao bì: Đảm bảo 100% pallet gỗ kê hàng đạt chuẩn ISPM 15, áp dụng phương pháp xông hơi khử trùng an toàn đạt chuẩn dư lượng (MRL) và bố trí giải pháp chống đọng sương container để bảo toàn phẩm cấp hàng hóa khi vượt biển.

8. Các câu hỏi thường gặp về quy định EUDR

Câu 1: Nông hộ canh tác cà phê trên đất lâm nghiệp từ trước năm 2020 có được xuất sang EU không?

Không. Mặc dù không vi phạm mốc thời gian phá rừng sau 31/12/2020, nhưng việc canh tác trái phép trên đất quy hoạch lâm nghiệp sẽ vi phạm Trụ cột 2 (Tính hợp pháp theo Luật Đất đai và Luật Lâm nghiệp Việt Nam), do đó lô hàng vẫn bị coi là không tuân thủ và bị từ chối nhập khẩu vào EU.

Câu 2: Thời hạn áp dụng EUDR cho các loại hình doanh nghiệp khác nhau như thế nào?

Theo lộ trình điều chỉnh chính thức của EU, các doanh nghiệp quy mô lớn và doanh nghiệp vừa phải tuân thủ từ ngày 30/12/2025; các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ được gia hạn thời gian chuyển tiếp đến ngày 30/06/2026.

Câu 3: Nếu một container cà phê bị phát hiện lẫn một phần nguyên liệu từ đất phá rừng thì xử lý thế nào?

Theo nguyên tắc quản lý rủi ro của EUDR, toàn bộ lô hàng container đó sẽ bị coi là vi phạm và bị cơ quan kiểm dịch/hải quan EU xử lý cưỡng chế (tịch thu hoặc từ chối nhập khẩu). Doanh nghiệp không thể tách bóc phần nguyên liệu đạt chuẩn để thông quan riêng.

Câu 4: Pallet gỗ kê hàng nông sản đi EU có phải làm Bản tuyên bố DDS theo EUDR không?

Không. Pallet gỗ, thanh chèn lót (dunnage) dùng thuần túy làm vật liệu nâng đỡ, đóng gói hàng hóa thương phẩm khác không thuộc diện phải nộp Bản tuyên bố DDS độc lập theo EUDR. Tuy nhiên, pallet gỗ bắt buộc phải đáp ứng tiêu chuẩn kiểm dịch thực vật quốc tế ISPM 15 (được xử lý nhiệt HT hoặc khử trùng MB và đóng dấu kiểm định IPPC rõ nét).

9. Đồng hành cùng VFC Fumigation bảo vệ chuỗi cung ứng xuất khẩu sang EU

Bên cạnh việc chủ động đáp ứng các tiêu chuẩn xanh EUDR về nguồn gốc xuất xứ, việc bảo toàn phẩm cấp nguyên vẹn của nông sản khô và tính hợp lệ của vật liệu đóng gói chèn lót vẫn là mắt xích kỹ thuật cốt lõi để đảm bảo dòng chảy thông quan hàng hóa thuận lợi tại các cảng biển châu Âu.

VFC Fumigation hỗ trợ doanh nghiệp bảo vệ hàng hóa và vật liệu đóng gói trong chuỗi xuất khẩu sang EU

Là đơn vị đặt nền móng và dẫn đầu ngành khử trùng kiểm dịch tại Việt Nam, VFC Fumigation mang đến giải pháp bảo vệ hàng hóa toàn diện cho các container xuất khẩu sang EU:

• Xử lý pallet gỗ đạt chuẩn quốc tế ISPM 15: Thực hiện xử lý pallet và vật liệu chèn lót bằng phương pháp xử lý nhiệt (Mã cơ sở kiểm dịch: VN-010 HT) hoặc xông hơi Methyl Bromide (Mã: VN-009 MB), đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn kiểm dịch và xu hướng ưu tiên vật liệu xử lý nhiệt của thị trường EU.
• Khử trùng nông sản xuất khẩu đạt chuẩn MRL: Ứng dụng giải pháp xông hơi bằng thuốc Phosphine (PH3) cho cà phê, hồ tiêu, gạo xuất khẩu,… bảo đảm tiêu diệt mọt kho ở mọi giai đoạn phát triển mà không ảnh hưởng chất lượng tự nhiên và tuân thủ nghiêm ngặt giới hạn nồng độ tối đa của EU.
• Kiểm soát rủi ro đọng sương container: Cung cấp giải pháp thi công dán giấy nóc container và bố trí túi hút ẩm công nghiệp chuyên dụng, ngăn ngừa hiện tượng hơi nước ngưng tụ nhỏ giọt gây mốc hỏng bao bì và biến chất hàng hóa trong hải trình dài ngày.
• Bảo chứng chứng từ minh bạch: Chứng thư khử trùng do VFC Fumigation phát hành được tích hợp mã QR Code độc bản, hỗ trợ khách hàng và các đối tác logistics đối soát, xác thực tính hợp lệ của bản chứng thư trực tiếp trên hệ thống dữ liệu chính thức của VFC Fumigation.

Quý doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, sản phẩm gỗ và các đơn vị Forwarder/Logistics cần tư vấn phương án xử lý kiểm dịch pallet gỗ ISPM 15 hoặc giải pháp khử trùng bảo vệ hàng hóa xuất khẩu sang thị trường EU, xin vui lòng liên hệ:

• Hotline kỹ thuật 24/7: 0914 773 300
• Tổng đài tiếp nhận dịch vụ: 1800 577 788
• Email tiếp nhận thông tin: contact@fumigation.vn